Tác hại nguy hiểm của các phần mềm độc hại quảng cáo Adware

Adware là phần mềm hiển thị quảng cáo không mong muốn, và tác hại của nó vượt xa sự phiền toái: adware theo dõi lịch sử duyệt web, chiếm quyền trình duyệt, chuyển hướng bạn tới trang lừa đảo hoặc trang phát tán mã độc, làm chậm máy và mở cửa cho các phần mềm nguy hiểm hơn. Nhiều người xem adware là "chuyện nhỏ" nên để mặc nhiều tháng, trong khi đây thường là dấu hiệu máy đã có lỗ hổng trong thói quen cài đặt phần mềm.

Adware xuất hiện dưới những dạng nào

Adware hiếm khi tự giới thiệu là phần mềm quảng cáo. Nó thường đến dưới vỏ bọc hữu ích:

• Đi kèm phần mềm miễn phí: trình cài đặt có các ô đánh dấu sẵn "cài thêm thanh công cụ", "đặt trang chủ mặc định".
• Tiện ích trình duyệt: chặn quảng cáo, tải video, đổi giao diện, so sánh giá, nhưng thực chất chèn quảng cáo của riêng nó.
• Ứng dụng di động: đèn pin, dọn rác, trò chơi đơn giản liên tục bật quảng cáo toàn màn hình, kể cả khi bạn không mở ứng dụng.
• Thông báo đẩy từ web: trang web yêu cầu "bấm Cho phép để xác nhận bạn không phải robot", sau đó gửi quảng cáo lên góc màn hình liên tục.

Tác hại thực sự của adware

Theo dõi và thu thập dữ liệu

Để nhắm quảng cáo, nhiều adware ghi lại trang bạn truy cập, từ khóa tìm kiếm, đôi khi cả dữ liệu nhập vào biểu mẫu. Dữ liệu này có thể bị bán cho bên thứ ba. Ranh giới giữa adware và phần mềm gián điệp vì vậy khá mờ nhạt.

Chiếm quyền trình duyệt

Trang chủ, công cụ tìm kiếm mặc định bị đổi sang trang lạ. Kết quả tìm kiếm bị chèn quảng cáo hoặc thay đổi thứ tự, đưa trang của đối tác lên đầu. Một số còn cài chính sách quản lý để bạn không đổi lại được.

Cửa ngõ dẫn tới lừa đảo và mã độc

Quảng cáo do adware hiển thị không qua kiểm duyệt của các mạng quảng cáo uy tín. Chúng dễ dẫn tới trang báo động giả "máy bạn nhiễm 5 virus", trang trúng thưởng, trang tải phần mềm "tối ưu" có chứa Trojan. Bạn có thể tham khảo cách các Trojan ngụy trang trong bài Trojan Horse là gì.

Hiệu suất và pin

Adware chạy nền liên tục, tải quảng cáo, gửi dữ liệu. Máy chậm hơn, trình duyệt ngốn RAM, điện thoại nóng và tụt pin. Gói dữ liệu di động cũng hao hụt vì quảng cáo video tự tải.

Giảm hiệu lực của các lớp bảo vệ

Một số adware vô hiệu hóa cập nhật, chặn trang của hãng bảo mật hoặc cài chứng chỉ gốc riêng để chèn quảng cáo vào trang HTTPS. Việc cài chứng chỉ gốc lạ đặc biệt nguy hiểm vì làm suy yếu cơ chế mã hóa mà bạn dựa vào khi truy cập ngân hàng.

Adware và mã độc: khác nhau ở đâu

Vì được xếp vào nhóm "ứng dụng có thể không mong muốn", một số phần mềm bảo mật mặc định không chặn adware. Hãy kiểm tra cài đặt và bật tùy chọn phát hiện PUA nếu có.

Dấu hiệu máy đã nhiễm adware

• Pop-up xuất hiện cả trên trang vốn không có quảng cáo, như trang tin tức chính thống hay Wikipedia.
• Từ ngữ trong trang biến thành link quảng cáo.
• Trang chủ, công cụ tìm kiếm thay đổi.
• Thanh công cụ lạ trong trình duyệt.
• Thông báo quảng cáo ở góc màn hình dù không mở trình duyệt.
• Trên điện thoại: quảng cáo toàn màn hình khi mở khóa máy hoặc khi đang dùng ứng dụng khác.

Cách gỡ adware

Trên máy tính Windows

1. Gỡ chương trình lạ trong Settings, Apps, sắp xếp theo ngày cài để tìm phần mềm mới xuất hiện.
2. Gỡ tiện ích trình duyệt không cần thiết.
3. Đặt lại cài đặt trình duyệt về mặc định.
4. Thu hồi quyền thông báo của các trang lạ trong phần cài đặt trang web.
5. Quét bằng phần mềm chống mã độc có bật phát hiện PUA.
6. Kiểm tra chứng chỉ gốc lạ nếu bạn đủ kinh nghiệm hoặc nhờ người có chuyên môn.

Máy Mac có quy trình hơi khác, gồm kiểm tra profile cấu hình và mục khởi động; xem bài quét và dọn dẹp mã độc trên macOS.

Trên điện thoại Android

1. Khi quảng cáo hiện ra, mở danh sách ứng dụng gần đây để xem ứng dụng nào đang chạy.
2. Vào Cài đặt, Ứng dụng, tìm ứng dụng có quyền hiển thị trên ứng dụng khác mà bạn không cần.
3. Gỡ ứng dụng nghi vấn; nếu không gỡ được, kiểm tra mục ứng dụng quản trị thiết bị.
4. Khởi động chế độ an toàn để xác định thủ phạm nếu cần.

Tránh cài nhầm adware ngay từ đầu

• Tải phần mềm từ trang chủ nhà phát triển hoặc kho ứng dụng chính thức, tránh trang tải tổng hợp.
• Luôn chọn chế độ cài đặt "Tùy chỉnh" (Custom) và bỏ đánh dấu các phần mềm đi kèm.
• Đọc kỹ từng màn hình cài đặt thay vì bấm "Next" liên tục.
• Không bấm "Cho phép" thông báo trên trang web lạ.
• Xem đánh giá và quyền của ứng dụng di động trước khi cài.
• Tránh phần mềm crack và bản "mod", nơi adware thường được nhúng sẵn.

Duy trì lịch quét định kỳ giúp phát hiện adware trước khi nó kịp gây hại lớn; xem cách thiết lập tại bài thiết lập lịch quét virus định kỳ.

Ngay cả khi không có adware, quảng cáo trên web vẫn dựa nhiều vào việc theo dõi hành vi người dùng. Nếu bạn muốn giảm bớt mức độ bị theo dõi từ các mạng quảng cáo hợp pháp, có thể tham khảo các cách hạn chế quảng cáo nhắm mục tiêu.

Khi nào adware là dấu hiệu của vấn đề lớn hơn

Nếu adware quay lại ngay sau khi bạn gỡ, nếu phần mềm bảo mật bị tắt mà bạn không làm, hoặc nếu bạn thấy giao dịch lạ trên tài khoản, rất có thể máy không chỉ có adware. Lúc này hãy xử lý như một sự cố mã độc thực thụ: ngắt mạng, sao lưu dữ liệu, quét từ môi trường cứu hộ, đổi mật khẩu từ thiết bị khác, và cân nhắc cài lại hệ điều hành.

Với doanh nghiệp, một máy nhiễm adware cũng là tín hiệu để xem lại chính sách cài đặt phần mềm: nhân viên có quyền quản trị trên máy không, có danh sách phần mềm được phép không. Ngăn người dùng tự cài phần mềm tùy ý là cách hiệu quả nhất để chặn cả adware lẫn những thứ tệ hơn.