Phòng ngừa nguy cơ nhiễm mã độc qua ổ đĩa di động USB

Để phòng nhiễm mã độc qua USB, hãy tắt tính năng tự chạy, quét ổ trước khi mở bất kỳ tệp nào, bật hiển thị tệp ẩn và đuôi tệp, và không bao giờ cắm USB không rõ nguồn gốc vào máy làm việc. USB tưởng là công nghệ cũ nhưng vẫn là con đường lây mã độc hiệu quả, nhất là ở những nơi in ấn, sao chép tài liệu thường xuyên như tiệm photocopy, trường học, cơ quan.

Mã độc lây qua USB bằng cách nào

Lối tắt giả dạng thư mục

Kiểu lây phổ biến ở Việt Nam nhiều năm nay: mã độc ẩn toàn bộ thư mục thật trên USB và tạo các tệp lối tắt (.lnk) mang tên và biểu tượng giống thư mục. Người dùng bấm vào "thư mục" thì mã độc chạy trước, rồi mới mở thư mục thật để không gây nghi ngờ. Khi cắm USB đó sang máy khác, chu trình lặp lại.

Tệp thực thi giả tài liệu

Tệp "BaoCao.docx.exe" với biểu tượng Word chỉ hiện là "BaoCao.docx" nếu Windows ẩn đuôi tệp. Mở ra là chạy mã độc.

Tự động chạy (AutoRun)

Các phiên bản Windows cũ cho phép USB tự chạy chương trình khi cắm vào thông qua tệp autorun.inf. Windows hiện đại đã chặn tự chạy từ USB, nhưng máy cũ, máy không cập nhật hoặc cấu hình sai vẫn còn nguy cơ.

Tài liệu chứa macro

Tài liệu văn phòng trên USB có thể chứa macro độc hại, đặc biệt nguy hiểm khi người dùng quen bấm "Enable Content". Đây là dạng lây qua tệp chủ đặc trưng của virus, khác với sâu tự lan, như giải thích trong bài khác biệt giữa virus và sâu máy tính.

Thiết bị giả dạng USB

Có những thiết bị trông như USB nhưng khi cắm vào, máy tính nhận diện chúng là bàn phím và chúng tự "gõ" lệnh với tốc độ cao. Loại này không chứa tệp nào để quét, nên phần mềm diệt virus khó phát hiện. Đây là lý do không cắm USB nhặt được hay USB quà tặng không rõ nguồn.

Thiết lập máy tính trước khi dùng USB

1. Tắt AutoPlay/AutoRun: trong Cài đặt Windows, mục Thiết bị, AutoPlay, chọn không làm gì khi cắm ổ di động.
2. Hiện đuôi tệp và tệp ẩn: trong File Explorer, bật File name extensions và Hidden items. Bạn sẽ thấy ngay tệp .lnk hay .exe đội lốt.
3. Bật quét tự động ổ di động: nhiều phần mềm bảo mật có tùy chọn quét khi cắm USB.
4. Chặn macro từ nguồn không tin cậy: giữ chế độ mặc định chặn macro trong bộ ứng dụng văn phòng.
5. Dùng tài khoản người dùng thường: hạn chế quyền cài đặt mà mã độc có thể tận dụng.

Thói quen khi cắm USB

• Quét ổ ngay sau khi cắm, trước khi mở tệp.
• Mở tệp từ bên trong ứng dụng (ví dụ File, Open trong Word) thay vì nhấp đúp trong USB.
• Nếu thấy thư mục có biểu tượng mũi tên lối tắt hoặc dung lượng chỉ vài KB, đừng bấm vào.
• Sau khi dùng ở máy công cộng như tiệm in, quét lại USB trước khi cắm vào máy nhà.
• Rút USB an toàn và không để cắm thường trực.

Xử lý USB đã nhiễm "lối tắt"

Nếu USB của bạn chỉ còn toàn lối tắt và thư mục thật biến mất, dữ liệu thường vẫn còn, chỉ bị ẩn:

1. Không bấm vào các lối tắt.
2. Quét USB bằng phần mềm chống mã độc đã cập nhật để xóa tệp độc hại.
3. Bật hiển thị tệp ẩn và tệp hệ thống được bảo vệ để thấy thư mục thật.
4. Bỏ thuộc tính ẩn của thư mục, sao chép dữ liệu ra máy sạch.
5. Format lại USB trước khi dùng tiếp.

Đồng thời, máy đã cắm USB đó cũng cần được quét kỹ, vì có thể nó chính là nguồn lây. Nếu phát hiện mã độc trên máy, làm theo bài cách ly và loại bỏ malware.

Quy định dùng USB trong văn phòng

Với tổ chức, kiểm soát USB nên là chính sách chứ không chỉ là lời khuyên:

Bảo mật USB còn liên quan tới bảo vệ dữ liệu khi thiết bị thất lạc. Khía cạnh này, gồm mã hóa và quản lý ổ cứng ngoài, được phân tích trong bài bảo mật thiết bị lưu trữ di động và ổ cứng ngoài.

Những nơi USB dễ bị nhiễm nhất

USB thường nhiễm mã độc ở những máy tính dùng chung, nhiều người cắm rút và ít được bảo trì. Tiệm photocopy, phòng máy trường học, máy tính in ấn ở cơ quan, máy chiếu hội trường là những điểm điển hình. Các máy này hay chạy hệ điều hành cũ, không có phần mềm bảo mật cập nhật, và người quản lý không đủ thời gian kiểm tra.

Nếu thường xuyên phải in ở tiệm, hãy cân nhắc gửi tệp qua email hoặc dịch vụ lưu trữ đám mây cho chủ tiệm thay vì cắm USB. Nếu bắt buộc dùng USB, giữ một chiếc USB riêng chỉ để in ấn, không chứa dữ liệu quan trọng, và quét nó mỗi lần mang về. Với giáo viên hay người thuyết trình hay di chuyển, xuất bài trình chiếu thành PDF sẽ giảm nhu cầu chạy tệp có macro trên máy lạ.

USB nhặt được: phép thử về sự tò mò

Thả USB ở bãi đỗ xe hay sảnh tòa nhà là kỹ thuật tấn công phi kỹ thuật kinh điển, dựa vào sự tò mò hoặc lòng tốt muốn tìm chủ nhân. Hãy giao USB nhặt được cho bộ phận IT hoặc bảo vệ, không tự cắm vào máy để "xem của ai". Các bài tập nâng cao nhận thức trong doanh nghiệp thường dùng chính tình huống này để kiểm tra phản xạ nhân viên.

Ngoài USB, điện thoại cắm sạc vào máy tính hay cổng sạc công cộng cũng tạo kết nối dữ liệu. Khi sạc ở nơi công cộng, ưu tiên dùng củ sạc riêng cắm điện, hoặc chọn chế độ chỉ sạc nếu điện thoại hỏi.